Án tử hình ở Việt Nam – Những quy định pháp luật cập nhật mới nhất

Theo quy định tại Điều 40 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc một trong nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, các tội phạm về ma túy, tham nhũng và một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do Bộ luật này quy định.

Như vậy, đây là hình phạt cao nhất trong hệ thống hình phạt, thể hiện tính răn đe mạnh mẽ và bảo vệ trật tự, an toàn xã hội.

Các tội danh có thể bị áp dụng án tử hình

Trước đây, theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Việt Nam có 18 tội danh áp dụng hình phạt tử hình. Tuy nhiên, với xu hướng cải cách tư pháp và bảo đảm quyền con người, pháp luật hình sự đã có bước thay đổi quan trọng.

Sau khi sửa đổi năm 2025, Quốc hội đã bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 08 tội danh, qua đó làm giảm đáng kể phạm vi áp dụng hình phạt này.

Như vậy, số lượng tội danh có thể bị áp dụng án tử hình đã giảm từ 18 xuống còn 10 tội danh được quy định trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) như:

+/ Tội phản bội Tổ quốc (Điều 108);

+/ Tội bạo loạn (Điều 112);

+/ Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113);

+/ Tội giết người (Điều 123) ;

+/ Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142);

+/ Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248);

+/ Tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251);

+/ Tội khủng bố (Điều 299);

+/ Tội phạm chiến tranh (Điều 423);

Những tội này đều có tính chất nguy hiểm cao, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho xã hội.

Nguyên tắc áp dụng hình  tử hình

Pháp luật Việt Nam đặt ra nhiều nguyên tắc nhằm hạn chế tối đa việc áp dụng án tử hình:

– Không áp dụng hình phạt tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi hoặc người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.

– Không thi hành án tử hình đối với người bị kết án nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

+/ Phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;

+/ Người đủ 75 tuổi trở lên;

+/ Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.

Án tử hình được ân giảm khi nào?

– Những người bị kết án tử hình có thể không phải phải bị tử hình nếu có quyết định ân giảm. Có thể hiểu đơn giản, ân giảm án tử hình là quyết định của Chủ tịch nước nhằm giảm nhẹ hình phạt cho người phạm tội từ án tử hình xuống tù chung thân. 

Quyết định này thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước, tạo cơ hội cho người phạm tội được ăn năn hối cải, cải tạo, giáo dục để trở thành người có ích cho xã hội. Tuy nhiên, nếu đơn ân giảm bị bác thì bản án tử hình sẽ được thi hành. (Theo quy định định tại điểm e khoản 1 Điều 367 Bộ luật tố tụng hình sự 2015)

– Căn cứ khoản 4 Điều 40 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định trong trường hợp phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên, người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối thì hình phạt tử hình được chuyển thành tù chung thân.

Nếu có quyết định kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm Nếu phát hiện có sai lầm nghiêm trọng trong bản án, vụ án có thể được xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Nếu kết quả xét lại thay đổi, người bị kết án tử hình có thể được giảm xuống mức án nhẹ hơn hoặc tuyên vô tội.

Ý nghĩa của việc áp dụng hình phạt tử hình trong pháp luật Việt Nam

Án tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt được quy định tại Bộ luật Hình sự 2015. Việc duy trì hình phạt này trong pháp luật Việt Nam mang nhiều ý nghĩa quan trọng cả về mặt pháp lý lẫn xã hội.

– Thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật

Án tử hình được áp dụng đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, gây nguy hại lớn cho xã hội như giết người, tham nhũng quy mô lớn hoặc tội phạm ma túy. Việc áp dụng hình phạt cao nhất này thể hiện sự nghiêm khắc và kiên quyết của Nhà nước trong việc xử lý tội phạm, qua đó củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật.

– Tác dụng răn đe, phòng ngừa tội phạm

Một trong những ý nghĩa quan trọng của án tử hình là răn đe mạnh mẽ đối với những người có ý định thực hiện hành vi phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Sự tồn tại của hình phạt này góp phần:

+/ Ngăn chặn tội phạm từ sớm

+/ Giảm thiểu các hành vi nguy hiểm cho xã hội

+/ Bảo vệ trật tự, an toàn xã hội

– Bảo vệ lợi ích của Nhà nước và xã hội

Án tử hình giúp loại bỏ vĩnh viễn khỏi xã hội những đối tượng đặc biệt nguy hiểm, không còn khả năng cải tạo hoặc có nguy cơ tái phạm rất cao.

Qua đó, pháp luật hướng tới việc bảo vệ:

+/ An ninh quốc gia;

+/ Trật tự xã hội;

+/ Quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

– Góp phần bảo đảm công bằng xã hội

Việc áp dụng án tử hình trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng còn mang ý nghĩa đáp ứng yêu cầu công lý, nhất là đối với những hành vi gây hậu quả đặc biệt lớn (ví dụ: tước đoạt tính mạng con người,…)

– Thể hiện sự cân bằng giữa trừng trị và nhân đạo

Mặc dù là hình phạt nghiêm khắc nhất, nhưng pháp luật Việt Nam vẫn đặt ra nhiều cơ chế hạn chế áp dụng và mở ra khả năng giảm nhẹ trong một số trường hợp, thể hiện chính sách nhân đạo và tôn trọng quyền con người theo Hiến pháp 2013.

Đồng thời, xu hướng sửa đổi pháp luật gần đây cho thấy Việt Nam đang thu hẹp dần phạm vi áp dụng án tử hình, phù hợp với xu hướng chung của thế giới.