Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là gì?
Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng chỉ được quyền khởi tố vụ án khi người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ có đơn yêu cầu khởi tố. Đây là một chế định đặc biệt trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm quyền tự định đoạt của người bị xâm hại trong một số tội phạm nhất định.
Quy định này được ghi nhận tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Trong thực tiễn, không phải mọi vụ án hình sự đều được khởi tố theo yêu cầu của bị hại. Chỉ một số tội danh cụ thể do pháp luật quy định mới thuộc trường hợp này.
Các trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
Căn cứ Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự Chỉ được khởi tố vụ án hình sự về tội phạm quy định tại khoản 1 các tội sau đây:
+/ Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134)
+/ Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 135)
+/ Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội (Điều 136)
+/ Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 138)
+/ Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính (Điều 139)
+/ Tội hiếp dâm (Điều 141)
+/ Tội cưỡng dâm (Điều 143)
+/ Tội làm nhục người khác (Điều 155)
+/ Tội vu khống (Điều 156)
Ai có quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự?
Người có quyền yêu cầu khởi tố bao gồm:
+/ Bị hại trực tiếp trong vụ án;
+/ Người đại diện hợp pháp của bị hại trong trường hợp bị hại là người dưới 18 tuổi, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc đã chết;
+/ Người đại diện theo pháp luật trong một số trường hợp đặc biệt theo quy định pháp luật.
Đơn yêu cầu khởi tố có thể được lập bằng văn bản hoặc trình bày trực tiếp tại cơ quan có thẩm quyền để được ghi nhận vào biên bản.
Rút yêu cầu khởi tố vụ án có đình chỉ vụ án không?
Theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, nếu người đã yêu cầu khởi tố tự nguyện rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp việc rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng ép hoặc đe dọa.
Điều này có nghĩa rằng ý chí của bị hại đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong những vụ án thuộc trường hợp khởi tố theo yêu cầu.
Tuy nhiên, người đã rút yêu cầu khởi tố thường sẽ không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp chứng minh được việc rút đơn trước đó trái với ý chí tự nguyện của mình.
Ý nghĩa của việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại
Quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại mang ý nghĩa quan trọng cả về mặt pháp lý lẫn thực tiễn xã hội. Đây được xem là cơ chế thể hiện tính nhân văn của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam khi tôn trọng ý chí, quyền tự định đoạt của người bị xâm hại trong một số trường hợp nhất định.
Quy định này giúp bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại. Đối với một số tội phạm ít nghiêm trọng hoặc có tính chất quan hệ cá nhân, danh dự, nhân phẩm, việc có khởi tố vụ án hay không cần dựa trên mong muốn thực sự của người bị xâm hại. Điều này tránh tình trạng cơ quan tố tụng can thiệp quá sâu vào những mâu thuẫn mà các bên có thể tự hòa giải, thỏa thuận hoặc khắc phục hậu quả.
Việc khởi tố theo yêu cầu của bị hại còn góp phần hạn chế tình trạng hình sự hóa các quan hệ dân sự, hôn nhân, tình cảm hoặc mâu thuẫn xã hội thông thường. Trong nhiều trường hợp, sau khi các bên tự nguyện bồi thường, xin lỗi hoặc hòa giải thành, người bị hại không còn mong muốn xử lý hình sự. Quy định này tạo điều kiện để giải quyết tranh chấp theo hướng mềm dẻo, giảm áp lực cho cơ quan tiến hành tố tụng.
Quy định này còn thể hiện sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm với việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự. Nhà nước vẫn bảo đảm xử lý nghiêm các hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng đồng thời cũng ghi nhận và tôn trọng quyền quyết định của người bị hại đối với một số tội danh nhất định.
Không chỉ có ý nghĩa pháp lý, việc khởi tố theo yêu cầu của bị hại còn góp phần giữ gìn các mối quan hệ xã hội, gia đình và cộng đồng. Nhiều vụ việc phát sinh từ mâu thuẫn cá nhân, nếu bị xử lý hình sự triệt để có thể dẫn đến hậu quả kéo dài, ảnh hưởng đến tình cảm, công việc và cuộc sống của các bên liên quan. Vì vậy, cơ chế này được xem là phù hợp với chính sách hình sự mang tính giáo dục, phòng ngừa và nhân đạo của pháp luật Việt Nam hiện nay.
Như vậy, khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là quy định quan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, thể hiện sự tôn trọng quyền và ý chí của người bị xâm hại trong một số vụ án nhất định. Việc nắm rõ các trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, điều kiện áp dụng, quyền yêu cầu và quyền rút đơn khởi tố sẽ giúp người dân chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đồng thời, quy định này cũng góp phần bảo đảm việc giải quyết vụ án hình sự được thực hiện đúng pháp luật, khách quan và phù hợp với thực tiễn.
Để tìm hiểu thêm các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực hình sự, Quý khách tham khảo các bài viết khác tại đây.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
