Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, ngày càng nhiều hoạt động mua bán, ký kết hợp đồng, giao kết thỏa thuận được thực hiện hoàn toàn trên môi trường mạng — từ ký hợp đồng bằng chữ ký số, thanh toán online, cho đến công chứng điện tử. Vậy về mặt pháp lý, “giao dịch dân sự điện tử” được hiểu như thế nào, có giá trị pháp lý ra sao so với giao dịch truyền thống? Bài viết dưới đây sẽ giải đáp.
Giao dịch dân sự điện tử là gì?
Trước tiên, cần hiểu giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự giữa các chủ thể.
Giao dịch dân sự điện tử, về bản chất, chính là giao dịch dân sự nêu trên nhưng được xác lập, thực hiện thông qua phương tiện điện tử (máy tính, điện thoại, internet…) dưới hình thức thông điệp dữ liệu, thay vì bằng lời nói hay văn bản giấy truyền thống. Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rõ: giao dịch dân sự có thể được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể, và giao dịch dân sự thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử được coi là giao dịch bằng văn bản.
Nói cách khác, pháp luật không coi giao dịch điện tử là một loại giao dịch “kém giá trị” hơn so với giấy tờ truyền thống, mà xếp nó ngang hàng với hình thức văn bản — miễn là đáp ứng các điều kiện luật định.
Cơ sở pháp lý điều chỉnh
Giao dịch dân sự điện tử tại Việt Nam hiện được điều chỉnh bởi hai nhóm quy định chính:
– Bộ luật Dân sự 2015: Công nhận Giao dịch dân sự thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử được coi là giao dịch bằng văn bản – một trong các hình thức của giao dịch dân sự.
– Luật Giao dịch điện tử 2023: quy định chi tiết về giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu, chữ ký điện tử, chứng thư điện tử, và trình tự gửi — nhận thông điệp dữ liệu trong giao dịch điện tử.
Thông điệp dữ liệu — “hình hài” của giao dịch điện tử
Thông điệp dữ liệu là thông tin được tạo ra, gửi, nhận, lưu trữ bằng phương tiện điện tử. Theo Luật Giao dịch điện tử 2023, thông điệp dữ liệu có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như văn bản điện tử, tài liệu điện tử, chứng thư điện tử, chứng từ điện tử, hợp đồng điện tử, thư điện tử, điện tín, điện báo, fax và các hình thức trao đổi dữ liệu điện tử khác theo quy định của pháp luật, được tạo ra, phát sinh trong quá trình giao dịch hoặc chuyển đổi từ văn bản giấy.
Về giá trị pháp lý, nguyên tắc xuyên suốt là: thông tin trong thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì được thể hiện dưới dạng điện tử thay vì giấy tờ. Đồng thời, văn bản, hợp đồng hay thông điệp dữ liệu điện tử được coi là có giá trị tương đương văn bản giấy nếu thông tin có thể truy cập, sử dụng được khi cần và đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu.
Chữ ký điện tử — yếu tố xác thực giao dịch
Một trong những yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị pháp lý cho giao dịch điện tử là chữ ký điện tử. Theo quy định hiện hành, chữ ký điện tử chuyên dùng bảo đảm an toàn hoặc chữ ký số có giá trị pháp lý tương đương với chữ ký tay của cá nhân trên văn bản giấy. Trường hợp pháp luật yêu cầu văn bản phải được cơ quan, tổ chức xác nhận thì yêu cầu này được coi là đáp ứng nếu thông điệp dữ liệu được ký bằng chữ ký điện tử chuyên dùng hoặc chữ ký số hợp lệ của cơ quan, tổ chức đó.
Ngoài ra, Luật Giao dịch điện tử 2023 còn bổ sung khái niệm chứng thư điện tử — một loại thông điệp dữ liệu có giá trị pháp lý khi đáp ứng đủ điều kiện như được ký bằng chữ ký số của cơ quan, tổ chức phát hành và thông tin có thể truy cập, sử dụng được dưới dạng hoàn chỉnh — nhằm tháo gỡ vướng mắc trong việc số hóa hoàn toàn kết quả của các giao dịch, thủ tục hành chính.
Những giao dịch nào không thể thực hiện hoàn toàn qua hình thức điện tử?
Mặc dù pháp luật khuyến khích và công nhận rộng rãi giá trị của giao dịch điện tử, một số loại giao dịch, văn bản đặc thù (thường liên quan trực tiếp đến nhân thân, quyền sở hữu bất động sản…) vẫn cần thực hiện theo hình thức, thủ tục riêng do pháp luật chuyên ngành quy định, ví dụ như: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản gắn liền với đất, văn bản về thừa kế, giấy đăng ký kết hôn, quyết định ly hôn, giấy khai sinh, giấy khai tử…
Đáng chú ý, xu hướng số hóa các thủ tục này cũng đang được đẩy mạnh. Đơn cử, các quy định mới đây đã cho phép áp dụng công chứng điện tử trực tiếp đối với hầu hết giao dịch dân sự, ngoại trừ di chúc và một số hành vi pháp lý đơn phương khác — cho thấy phạm vi giao dịch có thể thực hiện điện tử đang ngày càng được mở rộng.
Điều kiện để giao dịch dân sự điện tử có hiệu lực
Về bản chất, giao dịch dân sự điện tử vẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực chung của một giao dịch dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015, cụ thể:
– Chủ thể tham gia có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp;
– Chủ thể tham gia hoàn toàn tự nguyện;
– Mục đích và nội dung giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội;
– Hình thức giao dịch (bao gồm hình thức điện tử) phải tuân thủ quy định của luật trong trường hợp luật có yêu cầu cụ thể về hình thức (như công chứng, chứng thực, đăng ký).
Để tìm hiểu thêm các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực dân sự. Quý khách tham khảo các bài viết khác tại đây.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
