Trong đời sống hàng ngày, chúng ta thường xuyên xác lập các giao dịch dân sự như mua bán, tặng cho, vay mượn, thuê nhà… Tuy nhiên, không phải giao dịch nào cũng có giá trị pháp lý. Khi một giao dịch không đáp ứng đủ các điều kiện luật định, nó có thể bị coi là giao dịch dân sự vô hiệu — tức không làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm xác lập. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ khái niệm này cùng những hệ quả pháp lý quan trọng.
Khái niệm giao dịch dân sự vô hiệu
Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Để một giao dịch có hiệu lực, nó phải thỏa mãn đồng thời các điều kiện sau:
– Chủ thể tham gia có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập.
– Chủ thể tham gia hoàn toàn tự nguyện.
– Mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
– Hình thức của giao dịch là điều kiện có hiệu lực trong trường hợp luật có quy định.
Giao dịch dân sự vô hiệu là giao dịch không đáp ứng một hoặc nhiều điều kiện trên, dẫn đến hậu quả pháp lý là giao dịch đó không có giá trị ràng buộc các bên ngay từ thời điểm xác lập.
Các trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu phổ biến
Pháp luật quy định một số trường hợp cụ thể dẫn đến giao dịch dân sự vô hiệu, bao gồm:
– Vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội: Nội dung, mục đích giao dịch xâm phạm đến trật tự công cộng hoặc đạo đức xã hội.
– Vô hiệu do giả tạo: Các bên xác lập giao dịch một cách giả tạo nhằm che giấu một giao dịch khác, hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba.
– Vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện.
– Vô hiệu do bị nhầm lẫn: Một bên có lỗi vô ý làm bên kia nhầm lẫn về nội dung của giao dịch dẫn đến việc xác lập giao dịch mà nếu không nhầm lẫn thì đã không xác lập.
– Vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép.
– Vô hiệu do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình tại thời điểm xác lập giao dịch.
– Vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức, trong trường hợp pháp luật quy định hình thức là điều kiện bắt buộc để giao dịch có hiệu lực (ví dụ: hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải được công chứng, chứng thực).
– Vô hiệu do có đối tượng không thể thực hiện được ngay từ thời điểm xác lập giao dịch.
Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu
Khi một giao dịch dân sự bị tuyên bố vô hiệu, các hệ quả pháp lý sau đây sẽ phát sinh:
– Không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập, kể cả khi giao dịch đã được thực hiện một phần hoặc toàn bộ.
– Khôi phục lại tình trạng ban đầu: Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Trường hợp không thể hoàn trả bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
– Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường: Nếu việc giao dịch vô hiệu gây ra thiệt hại thì bên có lỗi làm cho giao dịch vô hiệu phải bồi thường.
Thời hiệu yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu
Không phải mọi trường hợp vô hiệu đều có thời hiệu khởi kiện giống nhau:
– Đối với các trường hợp vô hiệu do người chưa thành niên xác lập, do bị nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, do không tuân thủ hình thức… thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu là 02 năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập.
– Đối với giao dịch vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội hoặc giao dịch giả tạo thì không bị hạn chế thời hiệu — bất cứ lúc nào các bên liên quan cũng có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu.
Lưu ý khi gặp phải giao dịch dân sự vô hiệu
Nếu bạn nghi ngờ một giao dịch mình đã hoặc sắp tham gia có thể bị vô hiệu, một số điều nên cân nhắc:
– Kiểm tra kỹ điều kiện chủ thể (năng lực hành vi, thẩm quyền đại diện) trước khi ký kết.
– Đảm bảo giao dịch được lập đúng hình thức pháp luật yêu cầu, đặc biệt với bất động sản.
– Lưu giữ đầy đủ chứng cứ, tài liệu liên quan đến quá trình đàm phán, ký kết để làm căn cứ khi có tranh chấp.
– Khi phát hiện dấu hiệu vô hiệu, nên tham vấn luật sư hoặc tổ chức hành nghề luật để được tư vấn hướng xử lý phù hợp, bởi mỗi trường hợp cụ thể có thể có tình tiết khác nhau ảnh hưởng đến kết quả giải quyết.
Để tìm hiểu thêm các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực dân sự. Quý khách tham khảo các bài viết khác tại đây.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
