Nhiều thành viên công ty TNHH khi lập di chúc muốn định đoạt trước phần vốn góp của mình cho các con, nhằm hạn chế tranh chấp về sau. Câu hỏi đặt ra là: việc lập di chúc chia phần vốn góp cho các con có hợp pháp không, và cần lưu ý những gì để di chúc có hiệu lực, tránh bị vô hiệu hoặc phát sinh tranh chấp? Bài viết dưới đây phân tích nội dung này dựa trên quy định pháp luật hiện hành; do mỗi trường hợp có tình tiết riêng, nội dung nêu ra chỉ mang tính tham khảo chung.
Người lập di chúc có quyền chia phần vốn góp cho các con không?
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Theo Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người thừa kế, và các quyền khác liên quan đến việc định đoạt tài sản của mình.
Phần vốn góp trong công ty TNHH, như đã phân tích ở các bài viết trước, là quyền và lợi ích hợp pháp gắn liền với phần vốn đã góp vào công ty, thuộc về thành viên đó. Do vậy, về nguyên tắc, người lập di chúc có quyền định đoạt phần vốn góp của mình cho các con theo ý chí riêng, kể cả việc chia không đều giữa các con (ví dụ chỉ định một người con nhận toàn bộ, hoặc chia theo tỷ lệ khác nhau), miễn là di chúc đáp ứng các điều kiện hợp pháp chung.
Điều kiện để di chúc hợp pháp
Theo khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp cần đáp ứng các điều kiện sau:
– Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép.
– Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
– Hình thức di chúc không trái quy định của luật (di chúc bằng văn bản có hoặc không có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, hoặc di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt được pháp luật cho phép).
Về chủ thể lập di chúc, theo Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015, người thành niên có đủ điều kiện về minh mẫn, sáng suốt theo Điều 630 có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc và di chúc phải được lập thành văn bản.
Như vậy, không có điều kiện đặc thù riêng cho việc di chúc có nội dung chia phần vốn góp — di chúc này hợp pháp hay không phụ thuộc vào việc có đáp ứng đầy đủ các điều kiện chung nêu trên hay không, cũng như một số lưu ý riêng được phân tích ở các mục dưới đây.
Một số điểm cần lưu ý riêng khi di chúc có nội dung là phần vốn góp
Phần vốn góp là tài sản riêng hay tài sản chung vợ chồng
Nếu phần vốn góp được hình thành trong thời kỳ hôn nhân và không có căn cứ xác định là tài sản riêng, phần vốn góp đó có thể là tài sản chung vợ chồng. Trong trường hợp này, người lập di chúc về nguyên tắc chỉ có quyền định đoạt phần của mình trong khối tài sản chung, chứ không đương nhiên có quyền định đoạt toàn bộ phần vốn góp đứng tên mình cho các con, nếu phần đó có một phần thuộc về vợ hoặc chồng. Đây là vấn đề cần được xác định rõ trước khi lập di chúc, để tránh việc di chúc bị tranh chấp hoặc chỉ có hiệu lực một phần sau này.
Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, một số người thừa kế — gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người lập di chúc, và con thành niên mà không có khả năng lao động — vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó (trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản).
Điều này có nghĩa là: nếu người lập di chúc có con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động nhưng di chúc không chia phần vốn góp (hoặc chia rất ít) cho người con đó, di chúc vẫn hợp pháp về hình thức, nhưng người con này có thể vẫn được pháp luật bảo đảm một phần di sản tối thiểu theo quy định nêu trên.
Nội dung di chúc cần rõ ràng, cụ thể
Vì phần vốn góp là loại tài sản có tính đặc thù (không giống tiền mặt hay hiện vật thông thường), di chúc nên xác định rõ: phần vốn góp tại công ty nào, tỷ lệ hoặc giá trị cụ thể được chia cho từng người con, và (nếu người lập di chúc muốn) nguyện vọng về việc ai sẽ là người trực tiếp trở thành thành viên công ty. Nội dung càng cụ thể, rõ ràng thì càng hạn chế được tranh chấp giữa các con sau này, như đã phân tích ở bài viết “Tranh chấp phần vốn góp giữa những người thừa kế”.
Di chúc có hiệu lực khi nào, và các con trở thành thành viên công ty ra sao
Theo nguyên tắc chung, di chúc chỉ phát sinh hiệu lực kể từ thời điểm mở thừa kế, tức là thời điểm người lập di chúc chết — không có hiệu lực ngay khi được lập ra. Sau khi mở thừa kế, theo khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp 2020, người thừa kế theo di chúc của thành viên đã chết là thành viên công ty; công ty thực hiện thủ tục ghi nhận, cập nhật Sổ đăng ký thành viên và đăng ký thay đổi tương ứng.
Một điểm đáng lưu ý: việc các con trở thành thành viên theo di chúc thuộc trường hợp thừa kế theo Điều 53 Luật Doanh nghiệp 2020, khác với việc chuyển nhượng phần vốn góp thông thường theo Điều 52 (vốn đòi hỏi phải chào bán ưu tiên cho các thành viên hiện hữu trước khi bán cho người ngoài công ty). Nói cách khác, về nguyên tắc, việc thừa kế theo di chúc không cần thực hiện thủ tục chào bán ưu tiên như khi chuyển nhượng, dù các thành viên còn lại trong công ty (nếu có) hay Điều lệ công ty vẫn có thể có những quy định riêng cần được rà soát trong từng trường hợp cụ thể.
Rủi ro thường gặp và cách phòng ngừa
– Di chúc bị coi là vô hiệu một phần hoặc toàn bộ do không đáp ứng điều kiện về minh mẫn, sáng suốt, hoặc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép — nên ưu tiên lập di chúc khi sức khỏe, tinh thần còn minh mẫn và có thể cân nhắc công chứng để tăng độ tin cậy về mặt chứng cứ.
– Tranh chấp về việc phần vốn góp là tài sản chung hay tài sản riêng — nên làm rõ nguồn gốc tài sản trước khi lập di chúc, hoặc có văn bản thỏa thuận với vợ/chồng (nếu cần) về vấn đề này.
– Bỏ sót người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 644) — nên rà soát kỹ thành phần gia đình trước khi phân chia không đều, để tránh di chúc phát sinh tranh chấp về sau dù về hình thức vẫn hợp pháp.
– Nội dung di chúc mơ hồ, không xác định rõ phần vốn góp — nên mô tả cụ thể công ty, tỷ lệ/giá trị phần vốn góp được chia.
– Hình thức di chúc không đáp ứng quy định pháp luật, ví dụ thiếu người làm chứng hợp lệ trong trường hợp cần thiết, hoặc thực hiện di chúc miệng không đúng trình tự, thời hạn theo quy định.
Một số câu hỏi thường gặp
Di chúc có bắt buộc chia đều phần vốn góp cho các con không? Không bắt buộc. Người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản của mình theo ý chí riêng, có thể chia không đều hoặc chỉ định một người con nhận toàn bộ, trừ trường hợp cần lưu ý về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.
Di chúc chia phần vốn góp có cần công chứng không? Không bắt buộc trong mọi trường hợp — di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện tại khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, việc công chứng hoặc chứng thực thường giúp tăng độ tin cậy, giảm rủi ro tranh chấp về sau và nên được cân nhắc, đặc biệt với tài sản có giá trị lớn như phần vốn góp trong doanh nghiệp.
Nếu phần vốn góp là tài sản chung vợ chồng thì di chúc có hợp pháp không? Di chúc vẫn có thể hợp pháp, nhưng người lập di chúc về nguyên tắc chỉ có quyền định đoạt phần của mình trong khối tài sản chung; phần thuộc về vợ hoặc chồng còn lại không đương nhiên bị chi phối bởi di chúc đó.
Các con nhận phần vốn góp theo di chúc có cần các thành viên khác trong công ty đồng ý không? Về nguyên tắc không cần, vì đây là trường hợp thừa kế theo Điều 53 Luật Doanh nghiệp 2020, khác với việc chuyển nhượng phần vốn góp thông thường; tuy nhiên nên rà soát Điều lệ công ty để nắm rõ các quy định riêng (nếu có).
Có thể sửa đổi hoặc hủy bỏ di chúc đã lập không? Về nguyên tắc có. Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào, theo quy định của Bộ luật Dân sự về quyền của người lập di chúc.
Việc lập di chúc chia phần vốn góp cho các con, về nguyên tắc, là hợp pháp và là một công cụ hữu ích để chủ động định đoạt tài sản, hạn chế tranh chấp giữa các con sau này. Tuy nhiên, để di chúc thực sự có giá trị pháp lý vững chắc và hạn chế rủi ro bị tranh chấp hoặc vô hiệu, người lập di chúc nên: xác định rõ nguồn gốc tài sản (riêng hay chung vợ chồng), rà soát các trường hợp người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, thể hiện nội dung rõ ràng, cụ thể, và tuân thủ đúng hình thức theo quy định pháp luật. Nên tham khảo ý kiến luật sư khi soạn thảo di chúc có nội dung liên quan đến phần vốn góp trong doanh nghiệp, để bảo đảm di chúc phù hợp với cả quy định về thừa kế và quy định về doanh nghiệp.
Bài viết mang tính chất tham khảo, cung cấp thông tin pháp luật chung tại thời điểm biên soạn, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cụ thể cho từng vụ việc. Để được tư vấn chi tiết, Quý khách vui lòng liên hệ Công ty Luật TNHH Duy Hưng.
Hãy tham khảo các bài viết khác tại website: http:// Luatduyhung.com.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
