Di chúc là căn cứ pháp lý quan trọng để xác định ý chí của người để lại tài sản sau khi qua đời. Tuy nhiên, nhiều người vẫn cho rằng ngay sau khi lập hoặc công chứng, di chúc đã có hiệu lực pháp luật. Đây là một quan niệm chưa chính xác và có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc quản lý, sử dụng và định đoạt tài sản.
Vậy di chúc có hiệu lực từ khi nào? Những trường hợp nào di chúc được lập nhưng chưa phát sinh hiệu lực? Khi nào di chúc mất hiệu lực toàn bộ hoặc một phần?
Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 về thời điểm có hiệu lực của di chúc và những vấn đề pháp lý cần lưu ý.
Di chúc có hiệu lực từ khi nào?
Theo khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015: Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
Theo Điều 611 Bộ luật Dân sự năm 2015: Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết.
Như vậy, dù di chúc được lập cách đây vài tháng hay nhiều năm, thậm chí đã được công chứng ngay sau khi lập, thì di chúc chỉ phát sinh hiệu lực kể từ thời điểm người lập di chúc qua đời.
Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm rằng trong suốt cuộc đời mình, người lập di chúc vẫn có toàn quyền quản lý, sử dụng, chuyển nhượng, tặng cho, sửa đổi hoặc hủy bỏ di chúc.
Di chúc đã công chứng có hiệu lực ngay không?
Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.
Việc công chứng chỉ nhằm:
– Xác nhận hình thức của di chúc;
– Kiểm tra năng lực, ý chí của người lập di chúc tại thời điểm công chứng;
– Tăng giá trị chứng minh nếu xảy ra tranh chấp.
Công chứng không làm phát sinh hiệu lực của di chúc.
Ví dụ:
Tháng 5/2025, ông A lập di chúc và được công chứng.
Đến năm 2035, ông A qua đời.
Trong khoảng thời gian từ năm 2025 đến trước khi mất:
– Ông A vẫn là chủ sở hữu hợp pháp của toàn bộ tài sản;
– Vẫn có quyền bán nhà, chuyển nhượng đất, tặng cho tài sản hoặc lập một bản di chúc khác.
Di chúc chỉ bắt đầu được thực hiện sau khi ông A qua đời.
Vì sao pháp luật quy định di chúc chỉ có hiệu lực khi người lập di chúc chết?
Quy định này nhằm bảo đảm quyền sở hữu và quyền định đoạt tài sản của cá nhân.
Trong thời gian còn sống, người lập di chúc:
– Vẫn là chủ sở hữu tài sản;
– Có quyền thay đổi ý chí của mình bất cứ lúc nào;
– Có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc.
Nếu di chúc có hiệu lực ngay khi lập thì sẽ hạn chế quyền định đoạt tài sản của chính người lập di chúc, điều này không phù hợp với nguyên tắc của pháp luật dân sự.
Những trường hợp di chúc không phát sinh hiệu lực
Không phải mọi bản di chúc đều có hiệu lực khi người lập di chúc qua đời.
Trong một số trường hợp, di chúc sẽ không phát sinh hiệu lực hoặc chỉ có hiệu lực một phần.
Người được chỉ định hưởng di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc
Ví dụ:
Ông A lập di chúc để lại căn nhà cho con trai.
Tuy nhiên, người con trai qua đời trước ông A.
Trong trường hợp này, phần di chúc liên quan đến người con trai sẽ không còn hiệu lực, trừ khi pháp luật có quy định khác hoặc có áp dụng thừa kế thế vị theo quy định.
Cơ quan, tổ chức được hưởng di sản không còn tồn tại
Nếu di chúc để lại tài sản cho một tổ chức nhưng đến thời điểm mở thừa kế tổ chức đó đã chấm dứt hoạt động thì phần di chúc liên quan cũng không có hiệu lực.
Tài sản để lại không còn tại thời điểm mở thừa kế
Ví dụ:
Năm 2022, bà B lập di chúc để lại căn nhà cho con gái.
Năm 2028, bà B bán căn nhà này.
Đến năm 2035 bà B qua đời.
Do căn nhà không còn thuộc sở hữu của bà B tại thời điểm mở thừa kế nên phần di chúc liên quan đến căn nhà sẽ không còn hiệu lực.
Di chúc không hợp pháp
Nếu di chúc vi phạm điều kiện về:
– Chủ thể;
– Nội dung;
– Hình thức;
Thì có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc vô hiệu một phần.
Khi đó, việc chia di sản sẽ được thực hiện theo phần di chúc hợp pháp hoặc theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
Di chúc có thể có hiệu lực một phần không?
Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép một phần di chúc vẫn được thực hiện nếu phần còn lại vô hiệu nhưng không ảnh hưởng đến hiệu lực của nội dung hợp pháp.
Ví dụ:
Ông C có hai căn nhà.
Trong di chúc:
– Căn nhà thứ nhất được để lại hợp pháp cho con trai.
– Căn nhà thứ hai thực tế không thuộc quyền sở hữu của ông C.
Trong trường hợp này:
– Phần định đoạt đối với căn nhà thứ nhất vẫn có hiệu lực.
– Phần định đoạt đối với căn nhà thứ hai sẽ không được công nhận.
Sau khi di chúc có hiệu lực thì người thừa kế có được nhận tài sản ngay không?
Không phải ngay khi người lập di chúc qua đời thì người thừa kế tự động trở thành chủ sở hữu tài sản.
Đối với nhiều loại tài sản như:
– Quyền sử dụng đất;
– Nhà ở;
– Ô tô;
– Cổ phần doanh nghiệp;
Người thừa kế vẫn phải thực hiện các thủ tục theo quy định của pháp luật như:
– Khai nhận hoặc phân chia di sản;
– Đăng ký biến động quyền sử dụng đất;
– Sang tên tài sản;
– Thực hiện nghĩa vụ tài chính (nếu có).
Chỉ sau khi hoàn thành các thủ tục cần thiết, quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng tài sản mới được ghi nhận đầy đủ.
Những lưu ý quan trọng về hiệu lực của di chúc
Để hạn chế tranh chấp khi mở thừa kế, người lập di chúc nên lưu ý:
– Lập di chúc khi còn minh mẫn, sáng suốt.
– Mô tả rõ tài sản và người được hưởng di sản.
– Thường xuyên cập nhật di chúc khi tài sản hoặc hoàn cảnh gia đình thay đổi.
– Nếu lập nhiều bản di chúc, nên ghi rõ bản mới thay thế hoặc sửa đổi bản cũ.
– Đối với tài sản có giá trị lớn, nên công chứng để tăng giá trị chứng minh.
Để tìm hiểu thêm các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực dân sự. Quý khách tham khảo các bài viết khác tại đây.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
