Bị can là gì? Khái niệm và quyền của bị can trong tố tụng hình sự

Bị can là gì?

Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. Quyền và nghĩa vụ của bị can là pháp nhân được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân theo quy định của Bộ luật này.

Quyền của bị can trong tố tụng hình sự

Pháp luật bảo đảm rằng dù bị điều tra, bị can vẫn được bảo vệ đầy đủ các quyền cơ bản. Điều 60 BLTTHS 2015 quy định rất rõ ràng, bao gồm:

– Được biết lý do mình bị khởi tố;

– Được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ quy định tại Điều này;

– Nhận quyết định khởi tố bị can; quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can; quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; bản kết luận điều tra; quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra; quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án; bản cáo trạng, quyết định truy tố và các quyết định tố tụng khác theo quy định của Bộ luật này;

– Trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội;

– Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu;

– Trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá;

– Đề nghị giám định, định giá tài sản; đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật;

– Tự bào chữa, nhờ người bào chữa;

– Đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc bản sao tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu;

– Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Nghĩa vụ của bị can

– Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Trường hợp vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải, nếu bỏ trốn thì bị truy nã;

– Chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Vai trò của bị can trong tố tụng hình sự

Trong tố tụng hình sự, bị can không phải là người bị mặc định có tội. Họ chỉ là người bị buộc tội và đang được cơ quan tiến hành tố tụng điều tra để xác định sự thật khách quan của vụ án. Chính vì vậy, bị can giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính minh bạch và công bằng của toàn bộ quá trình tố tụng.

Bị can là chủ thể trực tiếp tham gia vào các hoạt động tố tụng như hỏi cung, đối chất, cung cấp chứng cứ, trình bày quan điểm và nhờ người bào chữa. Việc tôn trọng và bảo đảm quyền của bị can không chỉ bảo vệ lợi ích của cá nhân họ mà còn góp phần xây dựng một nền tư pháp văn minh, đúng pháp luật.

Bảo đảm quyền của bị can mang lại những ý nghĩa quan trọng sau:

+/ Ngăn chặn bức cung, nhục hình:
Khi quyền được im lặng, quyền có luật sư và quyền khiếu nại được thực thi, khả năng xảy ra bức cung, ép cung hoặc hành vi đối xử vô nhân đạo sẽ bị hạn chế.

+/ Đảm bảo điều tra khách quan, toàn diện:
Bị can có quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, ý kiến phản biện, nhờ đó giúp cơ quan điều tra xem xét vụ án đa chiều thay vì chỉ dựa vào tài liệu buộc tội.

+/ Tạo nền tảng để tòa án xét xử minh bạch:
Hồ sơ điều tra khách quan, hợp pháp là tiền đề quan trọng để tòa án đưa ra phán quyết đúng pháp luật, đúng người – đúng tội – đúng quy trình.

+/ Phòng ngừa oan sai và bỏ lọt tội phạm:
Khi quyền của bị can được bảo vệ nghiêm ngặt, mọi vi phạm tố tụng đều dễ phát hiện, từ đó giảm nguy cơ kết án oan và tránh việc bỏ lọt người phạm tội.

Như vậy, Bị can là người bị khởi tố về hình sự và là chủ thể quan trọng trong giai đoạn điều tra vụ án. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định rõ ràng và đầy đủ quyền của bị can nhằm bảo đảm sự công bằng, khách quan trong quá trình điều tra. Việc hiểu đúng bị can là gì, quyền và nghĩa vụ của bị can không chỉ giúp người dân bảo vệ mình, mà còn góp phần nâng cao nhận thức pháp luật trong cộng đồng.