Anh chị em không đồng ý chia đất thừa kế phải làm gì? là câu hỏi hiện nay được rất nhiều người quan tâm. Về vấn đề này, Luật Duy Hưng xin giải đáp như sau:
Lý do các anh chị em không đồng ý chia đất thừa kế là gì?
Trên thực tế, các anh chị em không đồng ý chia đất thừa kế thường gặp các nguyên nhân sau:
– Không có di chúc, hoặc di chúc không hợp pháp, không rõ ràng về phần của từng người.
– Một người đang trực tiếp quản lý, sử dụng đất và không muốn chia cho người khác.
– Có người đã bỏ công sức tôn tạo, xây dựng trên đất nhưng những người khác không ghi nhận công sức đó.
– Bất đồng về việc định giá đất, cách chia (chia hiện vật hay bán lấy tiền).
– Có người ở xa, ít gắn bó với đất nhưng vẫn muốn nhận phần bằng tiền, gây khó cho người đang ở trên đất.
– Mâu thuẫn tình cảm gia đình kéo dài, không liên quan trực tiếp đến giá trị tài sản.
Dù nguyên nhân là gì, về mặt pháp lý, quyền yêu cầu chia di sản là quyền của mỗi đồng thừa kế và không phụ thuộc vào việc những người thừa kế khác có đồng ý hay không.
Nguyên tắc pháp lý khi chia di sản thừa kế là đất đai là gì?
Khi người để lại đất mất mà không có di chúc hợp pháp, di sản được chia theo pháp luật. Căn cứ điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Những người trong cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.
Như vậy, nếu cha mẹ mất và để lại đất, tất cả các con (không phân biệt trai gái, con riêng hay con chung, đã lập gia đình hay chưa) đều là đồng thừa kế ngang hàng, có quyền và phần được hưởng như nhau, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc rơi vào các trường hợp không được quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật.
Trong thời gian chưa chia, mảnh đất thừa kế là tài sản chung theo phần chưa xác định của tất cả đồng thừa kế. Không một cá nhân nào, kể cả người đang trực tiếp quản lý, sử dụng đất, có quyền tự ý định đoạt (chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp) toàn bộ mảnh đất nếu chưa được sự đồng ý của các đồng thừa kế còn lại hoặc chưa có văn bản thỏa thuận phân chia di sản.
Căn cứ khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế có quyền yêu cầu phân chia di sản bằng hiện vật; nếu không thể chia đều bằng hiện vật thì có thể thỏa thuận về việc định giá hiện vật và thỏa thuận người nhận hiện vật; nếu không thỏa thuận được thì hiện vật được bán để chia.
Đây là căn cứ pháp lý quan trọng nhất trong tình huống anh chị em không đồng ý chia đất: pháp luật không yêu cầu sự đồng thuận tuyệt đối của tất cả đồng thừa kế thì mới được chia. Nếu không thỏa thuận được cách chia, mảnh đất hoàn toàn có thể bị đưa ra bán đấu giá để chia tiền theo quyết định của Tòa án.
Anh chị em không đồng ý chia đất thừa kế thì phải làm gì?
Thương lượng, thỏa thuận lại (ưu tiên hàng đầu)
Trước khi tính đến việc khởi kiện, các gia đình nên thử các bước sau:
Tổ chức họp mặt toàn bộ những người thừa kế để thống nhất phương án. Đây là bước có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, thường được ghi nhận trong hồ sơ khai nhận di sản tại các tổ chức hành nghề công chứng.
Mời một người có uy tín trong họ tộc, hoặc luật sư, làm trung gian trao đổi để các bên hiểu đúng quyền và nghĩa vụ của mình, tránh mâu thuẫn kéo dài do hiểu sai pháp luật.
Xem xét phương án hoán đổi: người muốn giữ đất nhận đất và thanh toán chênh lệch giá trị cho những người còn lại bằng tiền.
Hòa giải tại UBND cấp xã (không bắt buộc nhưng có thể lựa chọn)
Căn cứ Điều 235 Luật Đất đai 2024, Nhà nước khuyến khích các bên tranh chấp đất đai tự hòa giải hoặc hòa giải ở cơ sở; đối với tranh chấp về việc xác định ai là người có quyền sử dụng đất, các bên bắt buộc phải hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất trước khi Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền thụ lý.
Tuy nhiên, tranh chấp về chia di sản thừa kế là quyền sử dụng đất giữa những người đã được xác định là đồng thừa kế không phải là tranh chấp “ai có quyền sử dụng đất” theo nghĩa nêu trên. Theo khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, đối với tranh chấp khác liên quan đến quyền sử dụng đất như tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất, tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất… thì thủ tục hòa giải tại UBND cấp xã, phường, thị trấn nơi có đất tranh chấp không phải là điều kiện khởi kiện vụ án.
Nói cách khác: nếu anh chị em xác định rõ ai là đồng thừa kế nhưng chỉ bất đồng về cách chia phần, người khởi kiện có thể nộp đơn thẳng ra Tòa án mà không bắt buộc phải qua hòa giải cấp xã. Ngược lại, nếu tranh chấp là về việc ai mới thực sự có quyền sử dụng đất (ví dụ một bên cho rằng đất không phải là di sản mà là tài sản riêng đã được tặng cho từ trước), vụ việc có thể rơi vào diện phải hòa giải bắt buộc theo Điều 235 Luật Đất đai 2024. Việc xác định đúng bản chất tranh chấp là bước quan trọng để tránh bị Tòa án trả đơn khởi kiện.
Khởi kiện khi anh chị em không đồng ý chia đất thừa kế
Khi không thể thỏa thuận, bất kỳ đồng thừa kế nào cũng có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án chia di sản theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Đây là phương án cuối cùng nhưng bảo đảm quyền lợi chắc chắn nhất, vì bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án là cơ sở để thực hiện thủ tục đăng ký biến động đất đai (tách thửa, sang tên) sau này.
Hồ sơ khởi kiện cần chuẩn bị
– Đơn khởi kiện theo mẫu quy định.
– Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, giấy tờ xác nhận quan hệ nuôi dưỡng nếu có…).
– Giấy chứng tử của người để lại di sản.
– Giấy tờ về quyền sử dụng đất (Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hồ sơ địa chính, hoặc các giấy tờ chứng minh nguồn gốc đất nếu chưa được cấp Giấy chứng nhận).
– Di chúc (nếu có).
Các tài liệu, chứng cứ khác liên quan đến quá trình quản lý, sử dụng, tôn tạo đất (nếu có tranh chấp về công sức đóng góp).
Án phí dân sự sơ thẩm đối với tranh chấp về thừa kế có giá ngạch (tính theo giá trị tài sản tranh chấp) được xác định theo Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Mức án phí cụ thể phụ thuộc vào giá trị phần di sản đang tranh chấp tại thời điểm khởi kiện, do đó cần được tính toán cụ thể cho từng vụ việc.
Sau khi xem xét, Tòa án có thể ra quyết định công nhận sự thỏa thuận (nếu các bên hòa giải thành trong quá trình tố tụng) hoặc ra bản án chia di sản theo hiện vật, hoặc buộc bán đấu giá tài sản để chia giá trị theo quy định tại khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015 nêu trên. Bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật là căn cứ để cơ quan đăng ký đất đai thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận, tách thửa cho từng người được chia.
Thời hiệu khởi kiện chia thừa kế là bao lâu?
Căn cứ khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản chết). Hết thời hạn này, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó.
Đáng lưu ý, nếu không có người thừa kế nào đang quản lý di sản, di sản có thể thuộc quyền sở hữu của người đang chiếm hữu ngay tình, liên tục, công khai theo thời hiệu quy định tại Điều 236 Bộ luật Dân sự 2015 (10 năm đối với động sản, 30 năm đối với bất động sản), hoặc thuộc về Nhà nước nếu không có người chiếm hữu theo quy định này.
Hệ quả thực tiễn: nếu cha mẹ mất đã lâu (gần hoặc quá 30 năm) mà anh chị em chưa từng yêu cầu chia di sản, và có một người trong số các đồng thừa kế đang trực tiếp quản lý, sử dụng đất liên tục suốt thời gian đó, người này có thể đã hoặc sắp xác lập quyền đối với toàn bộ di sản, khiến những người còn lại mất quyền khởi kiện chia thừa kế. Đây là lý do các gia đình có tranh chấp nên xử lý sớm, không nên để kéo dài “cho qua chuyện”.
Từ kinh nghiệm tư vấn thực tế, Luật Duy Hưng lưu ý một số điểm sau:
Thứ nhất, việc “không đồng ý chia đất” của một hoặc một số đồng thừa kế không đồng nghĩa với việc mảnh đất sẽ không bao giờ được chia. Pháp luật dân sự đã dự liệu tình huống này tại khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015: nếu không thỏa thuận được, tài sản sẽ được bán để chia giá trị theo quyết định của Tòa án.
Thứ hai, các gia đình nên ưu tiên phương án thỏa thuận, có sự tham gia tư vấn của luật sư ngay từ giai đoạn đầu, để vừa bảo đảm đúng quy định pháp luật, vừa hạn chế tối đa ảnh hưởng đến tình cảm giữa các thành viên trong gia đình. Việc khởi kiện ra Tòa án là phương án cần thiết khi các bên không còn khả năng đối thoại, nhưng đây thường không phải là phương án tối ưu về mặt chi phí thời gian và quan hệ gia đình.
Thứ ba, cần đặc biệt lưu ý về thời hiệu. Không ít trường hợp khách hàng đến tư vấn khi đã gần hết thời hạn 30 năm kể từ ngày mở thừa kế, khiến việc bảo vệ quyền lợi trở nên khó khăn hơn nhiều so với việc xử lý sớm. Luật Duy Hưng khuyến nghị các gia đình có tranh chấp về đất thừa kế nên chủ động rà soát thời điểm mở thừa kế và tình trạng quản lý, sử dụng đất càng sớm càng tốt.
Trên đây là bài viết: anh chị em không đồng ý chia đất thì phải làm gì? Để tìm hiểu thêm các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực dân sự. Quý khách tham khảo các bài viết khác tại đây.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
