Chứng cứ hình sự là gì? Điều kiện để chứng cứ hình sự hợp pháp?

Khái niệm chứng cứ hình sự

Theo Điều 86 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 (sửa đổ, bổ sung 2025) : ” Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.”

Về nguồn của chứng cứ được quy định tại Điều 87 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025):

“Chứng cứ được thu thập, xác định từ các nguồn:

a) Vật chứng;

b) Lời khai, lời trình bày;

c) Dữ liệu điện tử;

d) Kết luận giám định, định giá tài sản;

đ) Biên bản trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án;

e) Kết quả thực hiện ủy thác tư pháp và hợp tác quốc tế khác;

g) Các tài liệu, đồ vật khác.”

Các điều kiện để chứng cứ hình sự được coi là hợp pháp

– Được thu thập đúng chủ thể có thẩm quyền:  Chứng cứ hình sự hợp pháp phải được thu thập bởi các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng theo đúng quy định pháp luật. Việc thu thập chứng cứ trái thẩm quyền sẽ làm mất giá trị pháp lý của chứng cứ đó.

– Được thu thập đúng trình tự, thủ tục tố tụng: Tính hợp pháp của chứng cứ gắn liền với trình tự, thủ tục thu thập. Các hành vi như khám xét, bắt, hỏi cung, thu giữ tài liệu phải tuân thủ chặt chẽ quy định của pháp luật. Chứng cứ thu thập bằng hành vi bức cung, nhục hình hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng sẽ bị coi là không hợp pháp.

– Bảo đảm tính khách quan và trung thực: Chứng cứ hình sự hợp pháp phải phản ánh đúng sự thật khách quan của vụ án, không bị xuyên tạc, làm sai lệch. Mọi hành vi làm giả, sửa chữa, thêm bớt nội dung chứng cứ đều làm mất giá trị chứng minh của chứng cứ.

– Có liên quan trực tiếp đến vụ án hình sự: Chứng cứ phải có mối liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với hành vi phạm tội, người phạm tội hoặc các tình tiết cần chứng minh trong vụ án. Những tài liệu không liên quan sẽ không được coi là chứng cứ hợp pháp.

Vai trò của luật sư trong việc thu thập chứng cứ hình sự hợp pháp

Luật sư bào chữa giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm chứng cứ hình sự được thu thập, đánh giá và sử dụng một cách hợp pháp trong tố tụng hình sự. Thông qua hoạt động kiểm tra tính hợp pháp của chứng cứ, luật sư có thể phát hiện kịp thời các vi phạm về thẩm quyền, trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ của cơ quan tiến hành tố tụng. Trên cơ sở đó, luật sư có quyền và nghĩa vụ đề nghị loại trừ những chứng cứ được thu thập trái pháp luật, nhất là các chứng cứ hình thành từ hành vi bức cung, nhục hình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền con người của người bị buộc tội.

Đồng thời, bằng việc tham gia tranh tụng và đưa ra các luận cứ pháp lý, luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và xét xử công bằng. Sự tham gia tích cực của luật sư không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đánh giá chứng cứ mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa oan, sai và bảo đảm công bằng tư pháp trong tố tụng hình sự.

Như vậy, chứng cứ hình sự hợp pháp là nền tảng của hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự. Việc bảo đảm thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ hợp pháp không chỉ quyết định tính đúng đắn của bản án mà còn thể hiện mức độ thượng tôn pháp luật và bảo vệ quyền con người trong nền tư pháp hình sự Việt Nam.