Quyền của bị cáo trong phiên tòa hình sự – Vai trò Luật sư bào chữa

Trong tố tụng hình sự, việc đảm bảo quyền lợi của bị cáo là một trong những nguyên tắc cơ bản, thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật và công bằng trong xét xử. Bên cạnh đó, luật sư bào chữa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đảm bảo quá trình xét xử diễn ra minh bạch, khách quan và đúng pháp luật. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết quyền của bị cáo trong phiên tòa hình sự và vai trò của luật sư bào chữa theo quy định mới nhất của pháp luật Việt Nam.

Bị cáo là gì???

Theo Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2025, bị cáo là người hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử. Trường hợp bị cáo là pháp nhân, quyền và nghĩa vụ được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân.

Quyền của bị cáo trong tố tụng hình sự

Theo quy định của BLTT Hình sự Việt Nam thì bị cáo được bảo đảm những quyền sau:

– Nhận thông tin và quyết định tố tụng:

Nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử, quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; quyết định đình chỉ vụ án; bản án, quyết định của Tòa án và các quyết định tố tụng khác.

– Tham gia phiên tòa và quyền được thông báo:

Tham gia phiên tòa; được thông báo, giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ của mình theo quy định pháp luật.

– Quyền đề nghị và kiểm soát chứng cứ:

Đề nghị giám định, định giá tài sản; thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật.

Đề nghị triệu tập người làm chứng, bị hại, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người tham gia tố tụng khác và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tham gia phiên tòa.

Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật; yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá chứng cứ liên quan.

– Quyền tự bào chữa và nhờ người bào chữa:

Tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; trình bày lời khai, ý kiến, và không bị buộc phải tự buộc tội mình.

– Quyền tham gia hỏi, tranh luận và kết thúc phiên tòa:

Đề nghị chủ tọa hỏi hoặc tự mình hỏi người tham gia phiên tòa nếu được đồng ý; tham gia tranh luận tại phiên tòa; nói lời sau cùng trước khi nghị án.

– Quyền giám sát biên bản và kháng cáo:

Xem biên bản phiên tòa, yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung; kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án; khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền.

– Các quyền khác theo pháp luật:

Ngoài các quyền nêu trên, bị cáo còn được hưởng các quyền khác theo quy định của pháp luật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Bên cạnh quyền lợi, bị cáo cũng phải thực hiện các nghĩa vụ pháp lý cơ bản:

– Có mặt theo giấy triệu tập: Bị cáo phải có mặt đúng thời gian, địa điểm theo giấy triệu tập của Tòa án. Trường hợp vắng mặt không có lý do chính đáng, bị cáo có thể bị áp giải; nếu bỏ trốn, sẽ bị truy nã.

– Chấp hành quyết định của Tòa án: Bị cáo phải tuân thủ mọi quyết định, yêu cầu hợp pháp của Tòa án trong quá trình xét xử.

Vai trò của luật sư bào chữa trong phiên tòa hình sự

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo.

– Luật sư tham gia toàn bộ quá trình phiên tòa, tư vấn chiến lược bào chữa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo.

– Luật sư có thể phản đối chứng cứ bất hợp pháp, đặt câu hỏi cho nhân chứng, hoặc đưa ra luận cứ pháp lý sắc bén để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Hướng dẫn bị cáo thực hiện quyền của mình.

Luật sư hướng dẫn bị cáo tận dụng các quyền theo pháp luật, như quyền trình bày, quyền giữ im lặng, quyền yêu cầu triệu tập chứng cứ, nhân chứng. Việc này giúp bị cáo không bị áp lực tâm lý trong phiên tòa, tránh việc tự phát ngôn gây bất lợi.

Đảm bảo công bằng trong tố tụng.

– Luật sư là cầu nối pháp lý giữa bị cáo và cơ quan tiến hành tố tụng, giúp tòa án, Viện kiểm sát hiểu đúng quan điểm của bị cáo.

– Sự tham gia của luật sư góp phần ngăn chặn oan sai, bảo đảm phiên tòa khách quan và minh bạch.

Vai trò trong việc xác định tội danh/ giảm nhẹ hình phạt hoặc vô tội.

Luật sư có trách nhiệm thu thập các tài liệu, chứng cứ để xác định và làm rõ có hay không có hành vi phạm tội xảy ra, nếu có hành vi phạm tội xảy ra thì hành vi đó phạm tội gì? Khung hình phạt nlà bao nhiêu? Có hay không có tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ………vv.

Lợi ích khi bị cáo có luật sư bào chữa

– Được bảo vệ quyền lợi toàn diện, tránh bị ảnh hưởng bởi áp lực tố tụng;

– Tăng khả năng phản bác chứng cứ bất lợi, nâng cao cơ hội minh oan;

– Được hướng dẫn đúng pháp luật, tránh rủi ro từ việc tự bào chữa hoặc khai báo thiếu hiểu biết;

– Đảm bảo quyền tiếp cận công lý, thể hiện nguyên tắc công bằng, minh bạch trong tố tụng hình sự;

Như vậy, quyền của bị cáo trong phiên tòa hình sự được pháp luật quy định đầy đủ, chi tiết, từ quyền được thông báo tội danh, quyền giữ im lặng, quyền trình bày, quyền khiếu nại, kháng cáo đến quyền có luật sư bào chữa.

Luật sư bào chữa đóng vai trò thiết yếu, vừa là người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo, vừa là cầu nối pháp lý giúp phiên tòa diễn ra khách quan, minh bạch. Việc hiểu rõ quyền của bị cáo và tận dụng sự hỗ trợ của luật sư sẽ giúp bị cáo chủ động trong việc bảo vệ bản thân, giảm rủi ro pháp lý và tăng cơ hội nhận kết quả xét xử công bằng.

Đây cũng là minh chứng cho nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự và thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật trong Nhà nước pháp quyền Việt Nam.