Trong thực tế, không ít trường hợp con của người để lại di sản mất trước hoặc mất cùng thời điểm với cha, mẹ mình. Vậy phần di sản mà lẽ ra người con đó được hưởng sẽ đi về đâu? Đây chính là lúc chế định “thừa kế thế vị” phát huy vai trò. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ khái niệm, điều kiện áp dụng và những vấn đề pháp lý cần lưu ý xoay quanh thừa kế thế vị.
Thừa kế thế vị là gì?
Thừa kế thế vị (TKTV) là việc cháu (hoặc chắt) của người để lại di sản được thay thế vào vị trí của cha hoặc mẹ mình để hưởng phần di sản mà đáng lẽ cha, mẹ được hưởng nếu còn sống vào thời điểm mở thừa kế.
Tại Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: “Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.”
Nói cách khác, đây là trường hợp cháu (hoặc chắt) được “thế chỗ” cha, mẹ mình để nhận phần di sản của ông, bà (hoặc cụ) để lại, nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng cho những người có quan hệ huyết thống trực hệ với người để lại di sản.
Điều kiện để phát sinh thừa kế thế vị
Từ quy định tại Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế thế vị chỉ phát sinh khi có đủ các điều kiện sau:
– Người con của người để lại di sản đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản (ông, bà, cụ).
– Người thế vị (cháu, chắt) còn sống vào thời điểm mở thừa kế, hoặc đã thành thai trước và sinh ra còn sống sau thời điểm mở thừa kế.
– Người thế vị không thuộc trường hợp bị tước quyền hưởng di sản theo quy định của pháp luật (ví dụ: có hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến người để lại di sản, giả mạo, hủy hoại di chúc… theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015).
– Việc TKTV chỉ áp dụng đối với thừa kế theo pháp luật, không áp dụng khi thừa kế theo di chúc. Nếu người để lại di sản có di chúc chỉ định người con đã mất được hưởng một phần di sản cụ thể, phần di chúc đó xem như không có hiệu lực đối với phần liên quan, và phần di sản này sẽ được chia theo pháp luật — khi đó TKTV mới được áp dụng.
Về việc “chết cùng thời điểm”, theo Điều 619 Bộ luật Dân sự 2015, nếu người con và người để lại di sản chết cùng một thời điểm (hoặc không thể xác định ai chết trước) thì giữa họ không phát sinh quan hệ thừa kế của nhau, trừ trường hợp tTKTV. Đây là điểm khác biệt quan trọng, thể hiện TKTV là một ngoại lệ được pháp luật ghi nhận riêng.
Ai được hưởng thừa kế thế vị?
Thừa kế thế vị áp dụng cho các mối quan hệ huyết thống trực hệ, cụ thể:
– Cháu thế vị cha hoặc mẹ để hưởng di sản của ông, bà (nội hoặc ngoại), khi cha hoặc mẹ của cháu chết trước hoặc cùng thời điểm với ông, bà.
– Chắt thế vị cha hoặc mẹ để hưởng di sản của cụ (nội hoặc ngoại), trong trường hợp cả cha/mẹ và ông/bà của chắt đều đã chết trước hoặc cùng thời điểm với cụ.
Đối với con nuôi: theo Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau nêncũng được áp dụng chế định TKTV. Do đó, nếu người con nuôi chết trước hoặc cùng thời điểm với cha, mẹ nuôi, thì con của người con nuôi đó (cháu) có thể được TKTV đối với di sản của ông, bà nuôi.
Lưu ý quan trọng: pháp luật dân sự hiện hành không ghi nhận quyền TKTV đối với vợ và con dâu, con rể. Nghĩa là nếu con trai/con gái của người để lại di sản chết trước, thì vợ hoặc chồng của người con đó (tức con dâu, con rể của người để lại di sản) không được hưởng TKTV, dù họ có thể được hưởng di sản với tư cách khác (ví dụ là người thừa kế của chính người con đã mất).
Phần di sản mà người thừa kế thế vị được hưởng
Người TKTV không được hưởng di sản theo một “hàng thừa kế” riêng, mà hưởng chung đúng phần di sản mà cha hoặc mẹ của họ đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Nếu một người con để lại nhiều cháu (thế vị), những người cháu này sẽ cùng nhau chia đều phần di sản đó, chứ không phải mỗi cháu được hưởng một suất thừa kế độc lập bằng với cha, mẹ mình.
Một số vướng mắc thường gặp trên thực tế
– Việc xác định di sản trong trường hợp chết cùng thời điểm: khi con và người để lại di sản chết cùng một thời điểm, giữa họ không phát sinh quan hệ thừa kế lẫn nhau; di sản của mỗi người được xác định và xử lý riêng, sau đó phần TKTV mới được tính trên cơ sở phần di sản mà người con đáng lẽ được hưởng.
– Trong nhiều vụ việc tranh chấp thừa kế, việc xác định đúng ai là người được hưởng TKTV, tỷ lệ phân chia cụ thể thường khá phức tạp, đặc biệt khi có nhiều thế hệ liên quan. Do đó, các gia đình nên chủ động lập di chúc rõ ràng hoặc tham khảo ý kiến luật sư khi phát sinh tình huống có yếu tố thừa kế thế vị.
Để tìm hiểu thêm các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực dân sự. Quý khách tham khảo các bài viết khác tại đây.
Hoặc liên hệ với Luật Duy Hưng bằng một trong các hình thức sau để được Tư Vấn Luật Miễn Phí.
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách hàng!
Trân trọng./.
